Queensrÿche: „Rage for Order” (1986) – čovek (protiv) mašina (2)

Ove subote (11. april) na Novoj Zappa Barci prvi put pred srpskom publikom nastupiće Džef Tejt (Geoff Tate), jedan od najboljih metal i rock vokala svih vremena, dugogodišnji frontmen benda Queensrÿche. Ne samo to, povodom jubileja izvešće ceo legendarni album „Operation: Mindcrime” koji se već decenijama s razlogom ceni i voli kao jedinstveno konceptualno muzičko remek-delo. U susret koncertu, podsetićemo se ili (vam) možda prvi put otkriti zašto je važno, simbolično i tako aktuelno 2026. u Srbiji (i svetu) slušati distopijsku trilogiju Queensrÿche-a, krunisanu upravo spomenutom pločom. (Istina, ovo bi veoma lako moglo biti retoričko pitanje, dopunjeno sa: naravno, pored činjenice da se radi o vrhunskoj muzici.) Šta ih je izdvojilo u žestokoj konkurenciji kolega tokom nezapamćeno plodne dekade, koje su tematske preokupacije njihovog ranog (magnum) opusa, čega se čovečanstvo najviše plašilo osamdesetih – a koji su se strahovi obistinili, pa ih uveliko živimo danas?

Nezahvalna hronološka i stilska pozicija između prve i najpopularnije ploče donela je ovom albumu reputaciju „crne ovce” u QR diskografiji. Iako je tačno da deluje manje koherentno, „Rage for Order” predstavlja taman dovoljnu najavu za „Operation: Mindcrime”, istovremeno posedujući prilično stabilna sopstvena težišta. Izdaja i nepoverenje, demoni prošlosti i opsedajuća krivica, utkani su u najšire teme potčinjenosti mašinama, nadziranju, otuđenosti i nedostatku istinske međuljudske komunikacije. Tehnološka paranoja u osvit informatičkog doba istražena je sa intimnije strane, bliže i ubedljivije. Nešto poput „Blade Runner“-a, samo u muzici – kultni film je inače, iste godine, inspirisao (mada uglavnom samo vizuelno) i Mejdene na ploči „Somewhere in time”. Naučnom fantastikom obojena egzistencijalna strepnja, uticaji, između ostalog, sajberpanka Vilijama Gibsona i viktorijanske gotike, potvrdili su opravdanost već tada stvorene reputacije intelektualnog benda. Štaviše, ugledni rok kritičar Martin Popof opisao je Queensrÿche kao Mejdene visokozakupnog distrikta.

Sami članovi izjasnili su se o tri sloja (nivoa) koji ilustruju ideju iz naslova (bes za uspostavljanjem reda, jasne strukture): politika, tehnologija i ljubav. Potonja se po prvi put uvlači kao nova, ali netipično preneta preokupacija, izražena putem tema osujećenih odnosa, razočarenja, udaljenosti i „prokletih” (unapred na propast osuđenih) veza.

Prvi put je tu i jasno oblikovan, definisan logo koji će brzo postati jedan od najprepoznatljivijih zaštitnih znakova u muzici, tzv. tri-ryche. Tvorac prvog nacrta je vizuelni umetnik Ves Grizvold, koji je za potrebe pozadine na prvoj turneji i predstavljanje EP-ja nacrtao stilizovanu siluetu sivog sokola (peregrine falcon), izvedenu od inicijalnih slova naziva benda. Međutim, nešto kasnije je Tod Rokenfild, grafički dizajner i brat bubnjara grupe, tvrdio da je prvi pravi model zapravo njegovo delo, pa ga i zvanično zaštitio. Kako god bilo, omiljenost ovog jedinstvenog simbola pokazuje činjenica da se može naći svuda – od majica i ogrlica, do tetovaža, za koje svojim oblikom, te neuhvatljivim i u isti mah višesmislenim značenjem, predstavlja savršeno, ikonično rešenje (potvrđeno iz ličnog iskustva!).

Album sadrži jedanaest pesama, stilski izuzetno šarolikih i primetno prijemčivijih, manje žanrovski homogenih, ali ipak s primetnim nadovezivanjem na određene odlike prvenca „The Warning”, dve godine ranije. Tako ponovo nalazimo direktno, in-your-face otvaranje ploče: „Walk in the Shadows” donosi zarazan refren, ali više oštrine, melodijskog poigravanja, bolje kontrolisan glas. Dvosmislenost stihova mnogima daje za pravo da numeru svrstaju u „vampirski korpus” (DeGarmo zaista u jednom intervjuu potvrđuje kako su tada svi čitali „Vampirske hronike” En Rajs), ali je možda sigurnije reći da je u pitanju (prva u nizu) varijacija teme opsesivnog praćenja i pokušaja zadobijanja vlasti nad predmetom interesovanja. Otvorena namera unosi nelagodu i jezu suprotne energičnom tonu, budući da lirski glas ne prihvata odbijanje (You say you’re through with me? I’m not through with you, we’ve had what others might call love), imputirajući vlastita uverenja drugoj strani (You can’t stay away – you need me, I need you). Dalje sugerisanje atmosfere nesigurnosti (You say you don’t feel safe alone tonight, cause you feel the pressure building in your head) zasnovane na nedefinisanom faktoru rizika koji bi trebalo da poveže grabljivca i plen (otuda, uz spominjanje senki, onaj naslućeni vampirizam), zaokružuje obećanje izrečeno kao pretnja (One day you’ll be with me, if only you believe...). Uzgred, već spominjani Judas Priest otvoreno su se igrali vampirskom temom u pesmi „Love bites”.

Na emocionalnom težištu počiva i sledeća traka, futuristički obojena „I dream in infrared”, čiju sanjivu atmosferu postavlja već intro, tek mestimično probijan prelazom sa kristalnog zvuka klavijatura na distorziju. Uprkos tehnološkim metaforama i terminologiji koju poteže, pesma govori o nemogućnosti istinskog povezivanja, odnosu koji puca pod pritiskom isforsirane emocije (I can’t keep living this masquerade). Pogled usamljenih očiju odlikuje se neljudskom sposobnošću, opet, odgovarajućom životinjama, vampirima, ali i – današnjim smartfon kamerama (!), međutim, lišen je snova, usled čega dolazi do neizdrživog mučenja. Potvrda dugotrajne hladnoće dolazi u ispovednoj, ogoljenoj drugoj strofi: You’ve gathered all my secrets and I don’t know who I am, I even feel alone when you’re near ’cause you’ll never understand. When we first met I must have seemed a million miles away… dok na kraju iste imamo još jedan dvosmislen stih: Don’t look in my eyes, ’cause you’ve never seen them so black. Primetno je da su gitare u ovoj pesmi nešto suzdržanije, pa se fokus pretežno spušta na vokal.

A onda, može se reći povratak korenima, istovremeno u skladu sa novim konceptom: definitivno najbolja stvar na ploči, u najpozitivnijem smislu mejdenovska „The Whisper”. Sve u vezi sa ovom pesmom je besprekorno sastavljeno – neuvijeno, a opet višeznačno obrađena tema žrtvovanja, kroz kombinovanje drevnog (cries from the aisles, the tolling of the judgement bell) i gotskog (free under the night sun, the fear of the hunger will always be there in my mind), povezivanje slika koje evociraju prvu ploču (Time is the promise, delivered with stunning consistency) i novih, ispunjenih tenzijom i jezom (Cold is the viper, stalking the night for the heat it must find). Međutim, pravi vrhunac nalazi se u refrenima oblikovanim kao dijalog glasova opsenara i žrtve, odlično smenjivanje koje izaziva vrtoglavicu hipnoze ili zaposednutosti (Please take my hand – Voices are calling me back – Don’t be afraid – Back to the day – I am your master – Footsteps had followed me faster – You are my slave – Listen!). Završno komešanje zvukova anticipira postupak koji će biti i te kako korišćen na „Operation: Mindcrime” i proširuje mogućnosti tumačenja.

Iz nekog razloga, „Gonna get close to you” je izvesnom broju fanova problematična, mada bih obradu pesme iz 1984. koju u originalu izvodi Kanađanka Lisa Dalbello pre nazvala nesvakidašnje uspelom i zapravo odlično ukloljenom u ton albuma. Muzika zastrašujuće živo dočarava napetost, neprekidnu tenziju, osećanje ugroženosti, pretnje koja vas prati u stopu… Povezujući se sa uvodnom pesmom, dodatno pojačava samouverenost naratorskog glasa (I like to look at shadows sweating on the wall, I get excited when I hear footsteps in the hall, outside your balcony I have a room with a view – and I’m watching you). Jasno, ovo je još jedna tema o uhođenju, danas sve prisutnijem i više ne samo za poznate ličnosti rezervisanom, ugrožavajućem „stalkingu“ (Are you terrified of me? What do I know about you, how did I find out?), praćenom beskrajnom deluzivnošću opsednutog (If you knew my infinite charm, there’d be no reason to be so alarmed) i poražavajućom odlučnošću da se ide do kraja (I’m like a hungry criminal, and your protecton is minimal…so minimal).

Valjda da malo olabavi utisak, sledi druga po redu (usuđujem se da objektivizujem lični izbor) najbolja stvar sa albuma, „The Kililing Words”, ovoga puta iz korpusa svesne otuđenosti. Tejtovo izvođenje razoružavajuće prenosi emociju, frustriranost i nemoć usled od početka, čini se, nemoguće ljubavi, koja ponajviše budi asocijacije na neku špijunsku aferu (It’s dangerous this game we play, you’re killing me with words), ali u širem smislu se može odnositi na bilo koju neodrživost. Danas je, čini se, ovaj problem doveden do krajnosti: osvešćeniji nego ikada, skloni da sve obrazlažemo i racionalizujemo, sve teže uspostavljamo elementarne kontakte, kamoli bliske odnose. Naročito se izdvajaju saglasje „vrištećih” gitara i glasa u poslednjem refrenu, kao i stihovi: Do you remember the dreams, the nightmares we shared, the poison of love, so pure it’s deceiving? And deceit is all we have, it’s got to be over…

Još jedan u nizu preokreta donosi „Surgical Strike”, veoma energična hevi metal traka sa refrenom koji rafalno puca, ne ostavljajući opciju statičnosti. Tu je i povratak političkim, društveno angažovanim temama pobune, uniformisanosti i automatizacije (We’ve taught them not to feel, perfrmance is their task). Na nju se nadovezuju neobična „Neue Regel” (iliti novi poredak, još malo koketiranja sa nemačkim, kao stvorenim za komande), koja startuje futuristički, da bi se odjednom tu pojavila pozitivna papazjanija svega i svačega: akustične gitare, sintisajzeri, električni rif, smena gromoglasnih pozadinskih i vodećih horskih vokala, ukratko, jedna čudnovara fuzija. Tejt sa karakterističnom lakoćom šeta između korišćenja prigušenog i čistog glasa, prateći tok stihova koji podstiču na ustanak i ujedno aktiviraju motive-poveznice sa prošlim albumom (the winter air warms the children’s eyes, they see the time is near for the signs, kao i come together, hold the light, keep the flame, we can’t let this world remain the same). Himničnost do kraja prelazi u potpunu unisonost (I can feel it’s time, it’s time for the world to hear – Neue Regel is here). I još jednom, postupak završnog puštanja da sve preplave zvuci meteža napolju i jasnih primera medijskih prenosa (v. „Operation: Mindcrime”).

„Chemical Youth” je još metalskija, obeležena neodoljivom energijom, pank stavom i većom deklarativnošću nego ikada pre. Ispunjena transparentnim iskazima i efektnim sudaranjem individualnih sa horskim deonicama, nabacuje jednu parolu za drugom: LEAD ME – the leftist cry as the right subsides, HEAR ME – the media mouth is open wide, SAVE ME – success is our hunger we need to feed, FREE ME – we will not lose to their anarchy!, da bi se završila, ponovo za diskusiju otvorenim, pokličom: If we don’t stand together, we stand to lose the future koji ipak završava u ehu, dok bledi: We are the last hope… but there’s danger.

Već dokazana veština preplitanja dve tematske linije nastavlja se kroz emotivnu „London”, sa dobrim refrenima i živom atmosferom stihova, slika, iz nekog razloga (ne samo jer odmah čujemo: It was November 4th, I last held your hand) asocira na tada još svežu grafičku novelu (mnogo kasnije i film) „V for Vendetta”. Štaviše, sigurna sam da su članovi benda bili dobro upoznati sa Murovim delom. Zanimljiv, odsečan početak ima gotovo ton koračnice, vokalna ekspresija je neuporediva (There’s some things in life I could never face, the worst is being alone) i, naravno, prepoznajemo nekolicinu lajtmotiva (poput: Oh, let me see you standing in the shadows once again).

Kao pretposlednja, čeka nas najneobičnija, na neki način nova verzija ili nadovezivanje na „NM 156” sa prošlog albuma, tehnološki košmar, ali još uvrnutiji. Predstavljamo „Screaming in Digital”: novinar Ken Priebe smatra je možda najstrašnijom pesmom koju ćete čuti u životu, besprekornom inverzijom ljudskog uma u kompjuterski program iliti razgovorom zlog veštački inteligentnog kiborga i njegovog ljudskog tvorca. Doduše, jeziva mu je i „London”, koju zbog jednog posebnog stiha (blood-red streaks on velvet throats at night) svrstava u vampirski ciklus.

Dijalog pretećeg, izokrenutog glasa i visokih, čistih tonova, prenosi neke od najrelevantnijih i zlokobno vizionarskih stihova koje su QR napisali: I am the beat of your pulse, the computer word made flesh, we are one, you and I, we are versions of the same; zatim: Your mind is open for me, open for intake of all propaganda, your eyes see now what to see, my eyes see only the programs you give me. Ova verbalna borba ne samo da jezivo odgovara današnjici u kojoj se kao jedna od bolesti zavisnosti uveliko leči ona od digitalnih uređaja, već je istinski dramatična; kako samo stravično zvuči I’m not your slave, you can’t control my emotions, (…) please don’t keep me from dreaming ili You have no voice to be heard, my son, no one can hear when you’re screaming in digital. Ipak, izdvaja se dalekovida pretpostavka: Freedom belongs only to those without video screens for eyes and mouth.

I, za kraj ili prividan odmor, utopiju iza distopije, ostavljena je balada „I will remember”. Prividna, jer ni naoko snoliki pejzaž nije oslobođen nadzora (There’s a cold wind out tonight, the chill of distant eyes, an orbit survey finds… your mind), a pod the star that came tonight i the light of the knowing star misli se na satelit koji prikuplja podatke, da ne bude zabune koju lako donose romantični zvuk, u jednom trenutku čak upliv gitare španskog stila, kao i suptilnije nijasiran glas. Zanimljivo je da Džej Roberts u svojoj rubrici „The Cassette Chronicles” primećuje (slučajan?) kontinuitet između „I will remember” i „I remember now” koja otvara „Operation: Mindcrime”. Ukoliko bih izdvojila naročito znakovite stihove, bili bi to sledeći:

There’s a thought that fills your mind, a vison of time when knowledge was confined,
And then we wonder how machines can steal each other’s dreams,
from points that are unseen… It’s real.

Dakle, ploču „Rage for Order” čine dve vodeće značenjsko-simboličke linije, revolucija i ljubav u posttehnološkom svetu sutrašnjice. Borbe za obe vrednosti unapred su izgubljene: vampir ili androgin, gotovo da je svejedno, uklete figure se stapaju. Motiv senke je sveprisutan, a noć stalni ambijent za aktivnost, kretanje. Drugi primetan motiv je ono nametnuto i prisilno, bilo od strane ljubavnika-pretendenta ili mašine koja je prevazišla početne parameter, osamostalivši se u odnosu na tvorca. Maglovita, sumračna i kišna scena čini da se sve odvija u nekakvoj polutajnosti.

Ispoliran, kristalno hladan i uglačan zvuk, negde između gotskog i orvelovskog, savršeno odgovara temama (emocionalnog) vampirizma i matriksa/androida, nadzora/kontrole, posesivnosti ili obuzetosti, tajnih službi/sekti i kultova, manipulacije i hipnoze, indoktriniranja i zaposednutosti.

Možda je sve najpreciznije opisao Džef Tejt, izjavivši povodom remasterizovane verzije 2003.:

Mogućnosti su postajale očigledne. Mašine su mogle da govore. Trebala im je samo naša duša. Fasciniranost tehnologijom i život u nokturnalnom postojanju gde je san tek opcija kojoj se teži protiv pravila. „Rage for Order” nastaje u magli japanskih kao metak brzih vozova, dvadeset četiri časa otvorenih hašiš-barova Amsterdama i vampirskih/SM klubova u Pragu. Zatvorio sam oči u Londonu, probudio se u Tokiju. Treptaj, Helsinki, spavanje? Nikad.

Queensrÿche: „The Warning” (1984) – uznemirujuća svemirska opera

Tagovi: Queensrÿche, Rage for Order